قرآن زمینهساز پیدایش و رشد علوم:
تشویق دانش و دانشمندان، بوسیله قرآن، سرچشمه پیدایش و رشد بسیاری از علوم در جهان اسلما شد، بطوری كه پس از دو قرن تمدنی پویا و شكوفا بوجود آمد، اینك نگاهی گذرا به فهرست این علوم میاندازیم:
الف: علومی كه قرآن مستقیم باعث پیدایش آنها شده است:
در میان مسلمانان برخی علوم وجود دارد كه موضوع آنها خود قرآن كریم است. یعنی بعد از نزول قرآن و در رابطه مستقیم با آن بوجود آمده است و كمكم رشد یافته و بصورت دانش مستقل درآمده است، كه این علوم گاهی به الفاظ قرآن و گاهی به معانی و معارف قرآن میپردازد، و در طول تاریخ در مورد هر كدام از آنها كتابهای متعدد نوشته شده است، از جمله:
1. علم تجوید قرآن: كه به كیفیت تلفظ حروف و حالات آنها میپردازد و مبانی و فنون این امر را بررسی و بیان میكند.
2. علم قرائات: كه به ضبط قرائتهای هفتگانه (یادهگانه یا چهاردهگانه) قرآن میپردازد و تاریخ و دلایل و قاریان آنها را بیان میكند.
3. دانش رسم الخط قرآن: كه به قواعد نگارش خط عربی بطور عامل و خط قرآن بصورت خاص میپردازد و اقسام خط (نسخ، كوفی و...) و ویژگیهای آنها را بیان میكند.
4. علوم قرآن: كه در مورد اطلاعات مربوط به قرآن در حوزه محكم و متشابه، ناسخ و منسوخ، تاویل، باطن و... میپردازد.
5. فقه القرآن: دانشی كه به مباحث آیات الاحكام و دیدگاهها و دلایل آنها میپردازد.
6. علم تفسیر: دانشی كه به بیان معانی و مقاصد آیات قرآن میپردازد و به دو صورت تفسیر ترتیبی و موضوعی انجام میگیرد و در طول تاریخ اسلام هزاران كتاب در مورد آن نگارش شده است.
7. علم حدیث: قرآن كریم پیامبر اسلام(ص) را بیان كننده و مفسر قرآن معرفی كرد،26 از این رو سنت ایشان نقش تفسیر قرآن را بعهده گرفت و احادیث تفسیری شكل گرفت و بعدها دهها كتاب تفسیر روائی را در زمینه نگارش یافت و روایات پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) را در زمینه قرآن جمعآوری شد.27
ب: علومی كه قرآن غیرمستقیم باعث پیدایش آنها شده است:
در میان مسلمانان علومی وجود دارد كه در اثر تشویق قرآن به علم و یا برای خدمترسانی به علوم دسته اول (مثل تفسیر) بوجود آمد و كم كم رشد كرد و بصورت دانشهای مستقل پدیدار گشت، و در طول تاریخ اسلام كتابهای متعددی در مورد آنها به نگارش درآمد از جمله:
1. علم درایة: كه برای بیان اصطلاحات مربوط به حدیث و تحولات آنها شكل گرفت.
2. علم رجال: كه برای بیان حالات راویان و سند روایات شكل گرفت.28
3. علم كلام: دانشی كه مباحث اعتقادی را بیان و از آنها دفاع میكند، علم كلام اسلامی كه ریشه در آیات اعتقادی و احادیث اسلامی دارد، و كم كم بصورت یك علم منسجم درآمد.
4. علم فقه: كه به استنباط قوانین شرعی از آیات الاحكام و احادیث فقهی میپردازد و كم كم بصورت علم مستقل و گستردهای در جهان اسلام درآمد.
5. علم اصول الفقه: كه قوانین مربوط به استنباط از قرآن و حدیث را بیان میكند و در حقیقت منطق فهم آنهاست كه بصورت مقدمه علم فقه نمودار شد اما در حقیقت مقدمه علم تفسیر و حدیث و فقه و... است. این دانش در طول اعصار به یكی از پیشرفتهترین علوم مسلمانان تبدیل شد.
6. علوم ادبی عرب: كه شامل علم نحو، صرف، اشتقاق، معانی، لغت و وجوه و نظائر میشود. این علوم برای فهم بهتر و منضبط آیات قرآن و نیز برای تلفظ صحیح آیات بنیانگذاری شد،29 ولی از آنجا كه فواید عام برای تمام علوم داشت و مقدمه فهم تلفظ و نوع متنی بود، كم كم بصورت علوم مستقل درآمد و میراث گرانبهایی برای ملت عرب سامان یافت، و دانشمندان و متخصصان فارسی و تركی و... نیز در این زمینه نگارش یافت، و حتی بر ادبیات فاسری و تركی و... نیز تاثیرات مثبت گذاشت.30 این علم در اسلام از «قصص قرآن» و پیامبران و سیره پیامبر(ص) و احادیث شروع شد سپس بصورت تاریخ قبل و بعد از اسلام و تاریخ جهان پدیدار شد و مورخان بزرگ و كتابهای تاریخ را شكل داد.31
ج: علومی كه قرآن باعث رشد آنها شده است.
برخی علوم در فرهنگ و تمدنهای ملتهای مختلف وجود داشته و گاهی از یك ملت به ملت دیگر منتقل میشود و رشد مییابد و گاهی این جریان بر عكس میشود.
مسلمانان نیز از این قاعده مستثنی نبودهاند و برخی علوم را از یونانیان، ایرانیان و هند ترجمه كردند و بر عمق و وسعت آنها افزودند، از جمله:
1. فلسفه: كه در آغاز از یونان وارد كشورهای اسلامی شد و كم كم تحت تاثیر تفكر اسلامی قرار گرفت و تغییراتی پیدا كرد، بطوری كه همه مسائل متن و براهین و ادله آنها را میتوان در قرآن و حدیث پیدا كرد.32
2. منطق: هر چند كه اصل این علم نیز از یونان به حوزه علوم مسلمانان راه یافت اما با توجه به اینكه قرآن به برهان و استدلال و جدال نیكو33 و... توجه كرده بود، مسلمانان نیز به علم منطق توجه كردند و این علم پیشرفت زیادی در مسلمانان پیدا كرد و كتابهای متعددی در این زمینه نگارش یافت.
3. ریاضیات: این علم نیز با توجه به تشویق قرآن به علم در بین مسلمانان پیشرفت زیادی كرد.
4. علوم پزشكی: در بین مسلمانان رشد زیادی كرد. كه این مطلب تحت تاثیر توجه قرآن به امور بهداشتی34 و نیز توجه احادیث به آنها بود.
5. كیهانشناسی (نجوم): ماه و خورشید و ستارگان و حركت آنها اشاره داشت35 و مسلمانان برای قبله یابی و نیاز به این علم داشتند، كیهانشناسی در بین مسلمانان رشد زیادی یافت بطوری كه رصدخانههای متعدد بنا شد.
علامه طباطبائی(ره) در این زمینه مینویسند: «به جرئت میتوان گفت كه عامل اصلی اشتغال مسلمانان به علوم عقلی از طبیعیات و ریاضیات و غیر آنها بصورت نقل و ترجمه در آغاز كار و به نحو استقلال و ابتكار در سرانجام همان انگیزه فرهنگی بود كه قرآن مجید در نفوس مسلمانان فراهم كرده بود.»
جهت مطالعه بیشتر در این زمینه به كتابهای ذیل مراجعه فرمایید:
1. پویایی فرهنگ و تمدن اسلام و ایران، علی اكبر ولایتی، مركز اسناد و خدمات پژوهشی.
2. علوم اسلامی و نقش آن در تحول علمی جهان، آلدو میهلی، ترجمه محمدرضا شجاع رضوی و دكتر اسداللَّه علوی، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی.
3. تاریخ التمدن اسلامی، جرجی زیدان.
4. شیعه پایهگذار علوم اسلامی، سید حسن صدر، ترجمه محمد مختاری.
5. كارنامه اسلام، دكتر عبدالحسین زرین كوب.
6. علل پیشرفت و انحطاط مسلمین، زین العابدین قربانی.
